Lê Trọng Đạt

Chế độ hiển thị

Buổi 3: Toán tử và Biểu thức trong ngôn ngữ C ​

🎯 Mục tiêu bài học ​

Chào các em, sau buổi học hôm nay, thầy mong các em sẽ:

  • Hiểu và sử dụng thành thạo các toán tử số học trong C (+, -, *, /, %)
  • Biết cách sử dụng các toán tử gán, toán tử tăng/giảm
  • Áp dụng được toán tử so sánh và toán tử logic vào bài toán
  • Nắm thứ tự ưu tiên khi viết biểu thức phức tạp

📘 Nội dung chi tiết ​

1. Toán tử số học (Arithmetic Operators) ​

Các toán tử số học trong C:

Toán tửÝ nghĩaVí dụKết quả
+Cộng5 + 38
-Trừ10 - 46
*Nhân6 * 742
/Chia nguyên15 / 35
%Chia lấy dư17 % 52

Lưu ý cho các em:

  • Khi chia 2 số nguyên (int), kết quả lấy phần nguyên.
  • Toán tử % (modulo) dùng để lấy số dư, chỉ áp dụng cho số nguyên.

Ví dụ minh hoạ:

c
int a = 17 / 5;       // a = 3
int b = 17 % 5;       // b = 2
float c = 17.0 / 5.0; // c = 3.4

2. Toán tử gán (Assignment Operators) ​

Toán tử gán dùng để gán giá trị cho biến, hoặc kết hợp với các toán tử số học để viết ngắn gọn:

Toán tửNghĩa tương đươngVí dụ
=Gána = 10;
+=Cộng rồi gána += 5; // a = a + 5
-=Trừ rồi gána -= 3; // a = a - 3
*=Nhân rồi gána *= 2; // a = a * 2
/=Chia rồi gána /= 2; // a = a / 2
%=Chia dư rồi gána %= 3; // a = a % 3

3. Toán tử tăng/giảm (Increment/Decrement Operators) ​

Hai toán tử này giúp tăng hoặc giảm giá trị biến số nguyên lên 1 đơn vị:

c
int a = 5;

a++;    // sau lệnh này: a = 6
++a;    // sau lệnh này: a = 7
a--;    // sau lệnh này: a = 6
--a;    // sau lệnh này: a = 5

Phân biệt a++ và ++a:

c
int a = 5;
int b = a++; // b = 5, a = 6 (gán trước, tăng sau)
int c = 5;
int d = ++c; // d = 6, c = 6 (tăng trước, gán sau)

4. Toán tử so sánh (Comparison Operators) ​

Các em dùng toán tử so sánh để kiểm tra quan hệ giữa các giá trị:

Toán tửÝ nghĩaVí dụKết quả
==Bằng nhau5 == 51 (true)
!=Khác nhau5 != 31
<Nhỏ hơn3 < 51
>Lớn hơn5 > 31
<=Nhỏ hơn hoặc bằng5 <= 51
>=Lớn hơn hoặc bằng5 >= 31

Kết quả trả về là 1 (đúng) hoặc 0 (sai).

5. Toán tử logic (Logical Operators) ​

Dùng kết hợp các điều kiện:

| Toán tử | Ý nghĩa | Ví dụ | Kết quả | | ------- | -------- | -------------------- | --------- | -------- | --- | -------- | --- | | && | VÀ (AND) | (5 > 3) && (4 < 6) | 1 | | | | | HOẶC (OR) | (5 > 3) | | (4 > 6) | 1 | | ! | PHỦ ĐỊNH | !(5 > 3) | 0 |

Bảng chân lý toán tử AND (&&):

ABA && B
truetruetrue
truefalsefalse
falsetruefalse
falsefalsefalse

Bảng chân lý toán tử OR (||):

ABA || B
truetruetrue
truefalsetrue
falsetruetrue
falsefalsefalse

6. Thứ tự ưu tiên toán tử trong C ​

Khi viết nhiều toán tử trong một biểu thức, ngôn ngữ C sẽ thực hiện theo thứ tự sau:

  1. () - Dấu ngoặc (cao nhất)
  2. ++, -- - Tăng/giảm
  3. *, /, % - Nhân, chia, chia dư
  4. +, - - Cộng, trừ
  5. <, >, <=, >= - So sánh
  6. ==, != - So sánh bằng/khác
  7. && - AND
  8. || - OR
  9. = - Gán (thấp nhất)

Ví dụ:

c
int ketQua = 5 + 3 * 2;          // ketQua = 11 (nhân trước, cộng sau)
int ketQua2 = (5 + 3) * 2;       // ketQua2 = 16 (ngoặc trước)
int check = (5 > 3) && (4 < 6);  // check = 1 (true)

💻 Ví dụ minh hoạ (code C tiêu chuẩn) ​

Ví dụ 1: Phép toán số học cơ bản ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int a = 17, b = 5;

    printf("a = %d, b = %d\n", a, b);
    printf("a + b = %d\n", a + b);
    printf("a - b = %d\n", a - b);
    printf("a * b = %d\n", a * b);
    printf("a / b = %d\n", a / b);
    printf("a %% b = %d\n", a % b);

    return 0;
}

Kết quả:

a = 17, b = 5
a + b = 22
a - b = 12
a * b = 85
a / b = 3
a % b = 2

Ví dụ 2: Toán tử gán ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int x = 10;

    printf("Gia tri ban dau: x = %d\n", x);

    x += 5; // x = x + 5
    printf("Sau x += 5: x = %d\n", x);

    x -= 3; // x = x - 3
    printf("Sau x -= 3: x = %d\n", x);

    x *= 2; // x = x * 2
    printf("Sau x *= 2: x = %d\n", x);

    x /= 4; // x = x / 4
    printf("Sau x /= 4: x = %d\n", x);

    return 0;
}

Ví dụ 3: Toán tử tăng/giảm ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int a = 5;
    int b, c;

    b = a++; // Gán b = a (b = 5), xong tăng a lên (a = 6)
    printf("a = %d, b = %d\n", a, b);

    c = ++a; // Tăng a trước (a = 7), rồi gán cho c
    printf("a = %d, c = %d\n", a, c);

    return 0;
}

Ví dụ 4: Toán tử so sánh và logic ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int diem = 8;
    int tuoi = 20;

    // Toán tử so sánh
    printf("diem == 8: %d\n", diem == 8);   // 1 (true)
    printf("diem != 5: %d\n", diem != 5);   // 1 (true)
    printf("diem > 7: %d\n", diem > 7);     // 1 (true)
    printf("diem < 5: %d\n", diem < 5);     // 0 (false)

    // Toán tử logic
    printf("(diem >= 5) && (diem <= 10): %d\n", (diem >= 5) && (diem <= 10)); // 1
    printf("(diem < 5) || (tuoi >= 18): %d\n", (diem < 5) || (tuoi >= 18));   // 1
    printf("!(diem < 5): %d\n", !(diem < 5));                                 // 1

    return 0;
}

Ví dụ 5: Tính tiền điện theo bậc (giản lược) ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int soDien;
    float tienDien = 0;

    printf("Nhap so dien tieu thu (kWh): ");
    scanf("%d", &soDien);

    // Bậc 1: 0-50 kWh: 1,800 VND/kWh
    if (soDien > 50) {
        tienDien += 50 * 1800;
        soDien -= 50;
    } else {
        tienDien += soDien * 1800;
        soDien = 0;
    }

    // Bậc 2: 51-100 kWh: 2,300 VND/kWh
    if (soDien > 0 && soDien <= 50) {
        tienDien += soDien * 2300;
        soDien = 0;
    } else if (soDien > 50) {
        tienDien += 50 * 2300;
        soDien -= 50;
    }

    // Bậc 3: > 100 kWh: 2,900 VND/kWh
    if (soDien > 0) {
        tienDien += soDien * 2900;
    }

    printf("Tong tien dien: %.0f VND\n", tienDien);

    return 0;
}

Ví dụ 6: Kiểm tra số chẵn/lẻ, chia hết cho 3, 5 ​

c
#include <stdio.h>

int main() {
    int so;

    printf("Nhap mot so nguyen: ");
    scanf("%d", &so);

    // Kiểm tra chẵn/lẻ
    if (so % 2 == 0) {
        printf("%d la so chan\n", so);
    } else {
        printf("%d la so le\n", so);
    }

    // Kiểm tra chia hết cho 3 và 5
    if (so % 3 == 0 && so % 5 == 0) {
        printf("%d chia het cho ca 3 va 5\n", so);
    } else if (so % 3 == 0) {
        printf("%d chi chia het cho 3\n", so);
    } else if (so % 5 == 0) {
        printf("%d chi chia het cho 5\n", so);
    } else {
        printf("%d khong chia het cho 3 va 5\n", so);
    }

    return 0;
}

🧠 Bài tập thực hành cho các em ​

Bài tập cơ bản ​

Bài 1: Nhập từ bàn phím 2 số nguyên, in ra:

  • Tổng, hiệu, tích, thương, phần dư
  • Trung bình cộng của 2 số

Bài 2: Nhập bán kính r, tính:

  • Chu vi hình tròn (C = 2 * pi * r)
  • Diện tích hình tròn (S = pi * r * r)
  • Thể tích hình cầu (V = 4/3 * pi * r * r * r)

Bài 3: Nhập số giây, đổi sang giờ, phút, giây
(Ví dụ: 3665 giây = 1 giờ 1 phút 5 giây)

Bài 4: Nhập 3 số nguyên, tìm:

  • Số lớn nhất, nhỏ nhất, trung bình cộng

Bài 5: Nhập một số nguyên, tính tổng các chữ số
(Ví dụ: 1234 → Tổng = 1 + 2 + 3 + 4 = 10)

Bài nâng cao ​

Bài 6: Tính lương thực nhận của nhân viên (Biết lương cơ bản, phụ cấp ăn trưa, phụ cấp xăng xe. Nếu làm > 22 ngày/tháng thì thưởng 10% lương cơ bản. Trừ các khoản BHXH, BHYT, BHTN = 10.5% tổng lương trước thuế)

Bài 7: Nhập điểm chuyên cần (CC), giữa kỳ (GK), cuối kỳ (CK). Tính điểm học phần theo công thức:
Diem hoc phan = CC*0.1 + GK*0.3 + CK*0.6

Bài 8: Kiểm tra một số nguyên xem:

  • Có phải số chẵn không?
  • Có chia hết cho 3 hoặc cho cả 3 và 5?
  • Có phải là số có 3 chữ số không?

Bài 9: Nhập số tiền gửi, lãi suất (%/năm), số tháng gửi. Tính số tiền nhận được theo lãi kép:
So tien nhan duoc = So tien gui * (1 + lai suat/100)^so_thang

📝 Lưu ý thầy nhắc lại ​

  1. Khi viết biểu thức phức tạp, hãy dùng dấu ngoặc () để tránh sai thứ tự thực hiện.
  2. Khi chia 2 số nguyên, kết quả là nguyên. Nếu muốn lấy kết quả thập phân, phải dùng biến kiểu float hoặc double.
  3. Dấu % (modulo) chỉ dùng được với số nguyên.
  4. Để so sánh bằng, dùng == (không phải =).
  5. Toán tử logic && (AND), || (OR) thường dùng trong điều kiện của lệnh if.

✅ Ôn tập kiểm tra kiến thức ​

  1. 17 / 5 ra bao nhiêu? 17 % 5 ra bao nhiêu?
  2. a++ và ++a khác nhau điểm nào?
  3. (5 + 3) * 2 - 4 kết quả là mấy?
  4. (5 > 3) && (4 > 6) kết quả thế nào?
  5. Làm thế nào kiểm tra một số n chia hết cho 3? (Viết code minh hoạ)

🎯 Tổng kết bài học ​

  • Các em đã biết các toán tử số học: +, -, *, /, %
  • Dùng được các toán tử gán và toán tử kết hợp: +=, -=, *=, /=, %=
  • Hiểu và sử dụng được toán tử tăng/giảm: ++, --
  • Phân biệt và vận dụng toán tử so sánh: ==, !=, <, >, <=, >=
  • Áp dụng các toán tử logic khi viết điều kiện (&&, ||, !)
  • Nắm được thứ tự ưu tiên toán tử trong biểu thức

Tiết sau: Buổi 4: Cấu trúc điều kiện (if-else, switch)

Released under the MIT License.

Copyright © 2025 by Lê Trọng Đạt